Steun ons en help Nederland vooruit

Publicaties

Groninger D66’ers bespraken rapport visitatiecommissie

18 mei 2013

Samenwerkingsverbanden hollen lokaal bestuur uit
In ‘Spoorzicht’ te Loppersum kwamen donderdag ruim dertig D66’ers uit de Groninger Staten en gemeenteraden bijeen om van gedachten te wisselen over het rapport van de visitatiecommissie. Gedeputeerde Piet de Vey Mestdagh en bijzonder hoogleraar gemeenterecht Hans Engels hielden een inleiding. Namens D66 Haren waren Marjan Bachman en Wil Legemaat naar Loppersum gekomen.

Vrijwel alle gemeenten werken positief mee
Uit de gesprekken werd duidelijk dat vrijwel alle gemeenten druk in de weer zijn met de aanbevelingen uit het rapport van de visitatiecommissie. De geconstateerde problemen worden herkend en bijna alle gemeenten zijn met omringende gemeenten in gesprek, al zijn verscheidene gemeenten van mening dat er ook andere en soms betere clusters te vormen zijn dan die door de visitatiecommissie worden voorgesteld. En het vasthouden aan provinciegrenzen vindt de een verstandig, de ander rigide.   Alle D66’ers verkiezen herindeling boven een lappendeken aan samenwerkingsverbanden. De democratische controle staat bij D66 bovenaan de prioriteitenlijst. De kunst is om in een grotere gemeente toch dicht bij de inwoners te kunnen blijven. ‘Think global, act local’. Daar zijn allerlei creatieve oplossingen voor te bedenken. Het wiel hoeft ook niet te worden uitgevonden: er zijn verscheidene mooie voorbeelden in het land te vinden.
Uitgangspunt: duurzame bestuurskracht op niveau
Uitgangspunt is dat elke gemeente in staat moet zijn zelfstandig de huidige en toekomstige taken adequaat en op niveau uit te voeren. Niet alleen voor dit moment, maar voor een flink stuk toekomst. Als gemeenten daartoe in staat zijn, is er voor de Provincie niet veel reden in te grijpen, maar als een duurzame kwalitatief goede bestuurskracht niet kan worden gewaarborgd, heeft de Provincie een zorgplicht. De Vey Mestdagh is helder: dan zal er worden ingegrepen. Gemeenten doen er goed aan zelf aan de bal te blijven, de regie te nemen bij het uitvoeren van de aanbevelingen van de visitatiecommissie. De waarschuwing ‘Zorg dat het je niet overkomt’ klinkt regelmatig. De Provincie wil het hele proces binnen vier jaar afgerond hebben. Indien er ‘muurbloempjes’ overblijven, zal de Provincie, gesteund door de landelijke overheid, de regie nemen.
Bestuurlijke hoofdstructuur
Hans Engels schetst de bestuurlijke hoofdstructuur van het ‘Huis van Thorbecke’, dat we sinds 1851 kennen: drie bestuurslagen –Rijk, Provincie, Gemeente- die elk zelfstandig en slagvaardig, op een kwalitatief passend niveau, de opgedragen taken moeten kunnen uitvoeren. Door de tijd heen is deze bestuurlijke hoofdstructuur flexibel genoeg gebleken om ontwikkelingen op te vangen. Wat de gemeenten betreft is met regelmaat opgeschaald, de gemeentegrenzen zijn aangepast aan de eisen des tijd. Maar de afgelopen decennia zijn gemeenten ook hulpstructuren buiten de hoofdstructuur gaan aanleggen: samenwerken buiten het eigen huis.
Samenwerken is een vluchtroute
Samenwerking om financieel voordeel te behalen is prima, maar beleidsmatige samenwerking is een vluchtroute, stelt Engels. Je hoeft geen moeilijke besluiten te nemen om de hoofdstructuur aan te passen. Samenwerking heeft een positief aandoend jargon: synergie, arrangementen, maatwerk, netwerksamenleving… maar in de werkelijkheid wordt de democratische controle een groot probleem. Het gemeentebestuur verliest de grip, niet zelden worden de ambtenaren de baas. Besluiten dienen unaniem genomen te worden, er wordt volop gepolderd en de slagvaardigheid neemt snel af, terwijl de bestuurlijke druk enorm toeneemt door versnippering. Gemeenteraden weten al gauw nauwelijks meer wat er gebeurt in de samenwerkingsverbanden en hebben er ook weinig over te zeggen. Het voeren van een eigen beleid is in dit soort polderverbanden feitelijk onmogelijk. Samenwerkingsverbanden hollen het lokaal bestuur uit en laten de gemeente eigenlijk in de steek.
Versterk de hoofdstructuur
D66 moet inzetten op het vergroten van de slagvaardigheid van de hoofdstructuur en kiezen voor doelmatige democratische oplossingen. Zoek het in het versterken en vergroten van het hoofdhuis, bouw de hulpstructuren af. Kleine gemeenten zullen, alleen al door de salarisschalen die gekoppeld zijn aan grootte van de gemeente, nooit de topkwaliteit in huis kunnen halen die soms wel nodig is om complexe taken uit te voeren. Overigens geldt dit ook voor de provincies: ook daar is opschaling een logisch antwoord op de ontwikkelingen.
Hoe pak je dat aan?
De kunst is te sturen met draagvlak. Onderscheid rationale argumenten van emotionele. Wees je bewust van onvermijdelijke defensieve tegenkrachten en bestuurlijke onwil. De machtsposities worden bedreigd en dat geeft reactie, bijvoorbeeld in de vorm van bewieroken van de vluchtroute: het samenwerkingsconcept. Er zal worden ingespeeld op sentimenten van de inwoners. De identiteitsbeleving en de cultuurverandering worden opgeblazen en angsten voor verlies van sociale cohesie worden aangewakkerd. In werkelijkheid blijkt de sociale cohesie in de afzonderlijke kernen na een herindeling vaak groter dan ervoor. Zoek oplossingen voor de beleving van een grotere afstand burger-bestuur, maar begin vooral niet aan de instelling van wijkraden: dat geeft een extra bestuurslaag.
Referendum ongeschikt middel
Hou de burgers niet voor de gek door te doen alsof de burgers kunnen kiezen voor of tegen herindeling. Zorg voor volledige en eerlijke informatie en heb daarbij aandacht voor democratische controle, daadwerkelijke zeggenschap, regievoering en bestuurlijke slagvaardigheid. Inventariseer wat voor de inwoners van belang is en zoek creatieve oplossingen voor de wensen en behoeften.

Wil Legemaat

Gepubliceerd op 18-12-2013 - Laatst gewijzigd op 22-11-2018